Nieuwe Servische meerderheid wil rechtsstaat herstellen, Janša stelt voorwaarde voor steun

Ilija Srđanović, lijsttrekker van de Studentenlijst, heeft na de verkiezingswinst van zijn beweging in Servië gesproken. Hij kondigde aan dat herstel van de rechtsstaat, gelijkheid, persoonlijke vrijheid en persvrijheid de eerste prioriteit van de nieuwe meerderheid wordt. De Studentenlijst haalde bij de parlementsverkiezingen 141 van de 250 zetels. De lijst van de afgetreden president Aleksandar Vučić kreeg er 103. Srđanović noemde ook de afhandeling van de treinstationsramp in Novi Sad van november 2024. Daarbij vielen zestien dodelijke slachtoffers, en die zaak verdient volgens hem van de nieuwe meerderheid alsnog recht. Die ramp zette destijds de studentenprotesten in gang. Die groeiden uit tot de beweging die nu de Servische regering aflost, na jaren van bestuur door Vučić’ partij. De omwenteling wordt ook buiten Servië gevolgd. Het land is al langer kandidaat voor toetreding tot de Europese Unie, en blijkt daarvoor mede afhankelijk van buurlanden zoals Slovenië.

De verkiezingswinst bracht ook de Sloveense premier Janez Janša aan het woord. Hij liet op X weten dat Slovenië een versnelling van de Servische EU-toetredingsonderhandelingen zou toejuichen. Maar hij geeft geen steun aan verdere stappen zolang Belgrado niet alle archieven overdraagt van de voormalige Joegoslavische diensten Udba, SDV, JLA en ZSNZ die op Slovenië betrekking hebben, meldt premier Janša. De Udba was de geheime dienst van het voormalige Joegoslavië, actief tot de onafhankelijkheid van Slovenië. In Sloveense ogen bewaart die dienst nog altijd onopgehelderde dossiers over de eigen bevolking. De overdracht van die archieven is in Slovenië al jaren een terugkerend twistpunt tussen politici, los van de machtswisseling in Servië. Janša maakt van die oude eis nu de voorwaarde voor steun aan de nieuwe Servische koers richting de EU. Servië heeft voor dat lidmaatschap wel de instemming van alle huidige EU-landen nodig, Slovenië inbegrepen. Janša verwees daarbij naar een eerdere uitspraak van EU-commissaris voor Uitbreiding Marta Kos. Zij zei na de verkiezingsuitslag dat de deur naar de Europese Unie voor Servië openstaat, aldus Kos. Kos is zelf Sloveens. Als commissaris voert zij de toetredingsgesprekken met de kandidaat-landen van de Westelijke Balkan, waaronder Servië en de andere buurlanden van Slovenië in de regio.

De Ljubljanse burgemeester Zoran Janković feliciteerde na de verkiezingsuitslag op X de Studentenlijst met de overwinning. Hij had eerder zijn steun uitgesproken voor Vučić en keerde daarmee zijn eigen standpunt om. Als burgemeester van de hoofdstad is Janković een van de bekendste gezichten van de Sloveense politiek buiten het parlement.

Schrijver Igor Omerza steunt Janša’s standpunt. Hij stelde dat de Servische autoriteiten eerst zowel federale als republikeinse Udba-archieven en militaire inlichtingendossiers moeten openen, volgens schrijver Omerza. In zijn boek Komisarka beweert hij meer. Daarin stelt hij dat commissaris Kos in de jaren tachtig en negentig onder de codenaam Tara en later Blanko voor de Joegoslavische staatsveiligheidsdienst SDV/Udba werkte. Kos ontkent dat zelf.